Itsasoko kultura/XVII. Mendeko hiru glosario euskal-islandiar

Wikibookstik
Jump to navigation Jump to search

Euskaldunek, XVII. eta XVIII. mendeetan, islandiarrekin izan zituzten harremanak gero eta ezagunagoak dira, bi herrialdeetako ikertzaileak etengabe argitaratzen ari diren dokumentu ugariei esker.

Orain argitaratzen ditugun glosario hauek, argitalpen-data kontuan hartuta, ez ziren eskuraerrazak gure herriko ikerlarientzat (1), garai hartako baleazaleen kultura materialaren eta euren bizi baldintzen ikuspegi joriarekin batera, ukaezinezko interesa duen material lexikografiko bat eskaintzen dute; hain zuzen ere, azterketa sakon baten zain dagoen hitzena.

Hiru glosarioetatik lehena da luzeena, 563 hitz eta esaldi bat biltzen baititu, eta egile ezezaguna du. Bigarrenak, 278 hitzen sarrera du eta galdu zen jatorrizko eskuizkribuaren kopia bat jasotzen da. Hirugarrena, 11 hitzez osatzen da eta eskuizkribu batetik sortua da, galdu zen aurreko beste baten kopia, hain zuzen ere. Denak XVII. mendearen azkena eta XVIII. hasiera artean bilduak izan daitezke. Hainbat idazleren bidez pentsatu izan da Jón Ólafson izan zitekeela biltzaileetako bat, tamilera-islandierako glosario bat bildu zuela dakiguna bera.

Jón Helgason-ek aurkitu zituen glosarioak eta honek Uhlenbeck euskalariari bidali zizkion, eta hark Deen-i, argitara zitzan. Lehen esan bezala, Amsterdamen argitaratu ziren, 1937an, hitzen esanahiak alemanez eta gaztelaniaz gehigarri zituela. Hemen 747 dira guztira, hiru glosarioetan bildutako hitzak eta esaldiak, gaiez gai ordenatzen saiatu garenak, zenbakizkoak barne.

Baina, batzuen batzuk ulergaitzak dira edo duda-mugazko ulermena dute:

  • 12: Margarita (I 83), señorita
  • 32: Belandela (II 67), navegar a vela
  • 34: Vando (II 39) aguardiente
  • 54: Ascho balia (II 128), ballena groenlandesa
  • 55: Techo balia (129), ballena islandesa
  • 67: Füma (II 50), rapé
  • 102: Scheides (II 31), hoja
  • 164: Baso rikunja (III 4), brazo derecho
  • 165: Bushúor (III 5), brazo
  • 171: Cocua (I 108). despojo de madera
  • 173: Cana (I 110), grifo
  • 174: Tobera (II 118), cajas
  • 249: Linchar (II 139), casco
  • 264 b: Falza (II 20). tapón (de barrica)
  • 329: Ithecalbua (I 244) jenjibre
  • 367: Plasa (I 286), Plamua (II 134), hipogloso (pez)
  • 369: Stangia (II 132), raya (pez)
  • 382: Abiliota (I 300), galón
  • 396: Galdaruba (I 315), delantal
  • 416: Osterua (II 97), uña
  • 433: Iral (I 331), estufa
  • 462: Trincha (II 210), copular
  • 473: Avelia (I 401), tambalear
  • 523: Beriga (I 447), rastrillo
  • 545: Tampissa (I 483), ladrillo de lignito
  • 555: Beira kordig (I 498), yo vacilo
  • 563: Gobrotonia (I 511), cuaderna
  • 576: Jet sat (II 214), besa el culo
  • 588: Tuta (II 161), lleno
  • 589: Vira (II 162), más

Beste hitz eta esaldi batzuk egiantzekoak dira; hots, biltzaile islandiarraren eta informatzaile euskaldunaren arteko ulermen-akatsak, kasu askotan imintzioz adieraziak izango zirela oso litekeena baita. Hala nola:

  • 3: Emaslia (I 82), madre
  • 39: Sagarnua (I 22) vino para misa
  • 41: Sagarduna (II 41), suero
  • 66: Belara (I 251), pipa
  • 103: Orassiunia (I 55), libro de cantos
  • 104: Debossiunia (I 56), libro de lectura
  • 109: Ostria (I 61), patena
  • 118: Enia (I 70), Io tienes
  • 143: Estomaka (III 7), pecho
  • 172: Harrica (II 55), piedra afiladora
  • 184: Sumia (I 119), espejo pequeño
  • 224: Pissuba (I 148), platillo de la balanza
  • 242: Galanta (II 143), caballo
  • 257: Ippormacilia (I 177), correa del arnés
  • 272: Biar (II 73), día
  • 273: Egun (II 74), mañana
  • 275: Gabon (II 75), tarde
  • 296: Denbura (II 6), bruma, niebla
  • 297: Calma (I 217), nevada durante tiempo en calma
  • 311: Quadranta (I 228), brújula
  • 313: Oratsa (I 230), disco del sol
  • 325: Lavonia (II 29), cuchara
  • 377: Metalla (I 294). Cobre
  • 378: Kofria (I 295), latón
  • 398: Esta (II 64), no
  • 410: Givan (I 346), reflujo
  • 411: Etorri (I 347), flujo
  • 428: Kara (I 330), chimenea
  • 434: Basmia (I 332), caldero
  • 436: Helduda (I 370), cobertizo de lanchas
  • 439: Siola (I 374), dintel de la puerta?
  • 445: Rettälla (I 455), pizarra, tablero
  • 465: Alua (II 154), acariciar, excitar
  • 468: Mucugia (I 394), sangre de la nariz
  • 479: Har (I 442), tirar
  • 492: Borrocha (I 415), emborracharse
  • 521: Frangia (I 453), varrillas de punto
  • 537: Logall (I 467), ¡duérmete!
  • 538: Iratsaria: (I 468), ¡despiértate!
  • 543: Tappa (I 481): tornillo
  • 559: Herdolia (I 506), abrillantar
  • 566: Galdu (I 513). loco insensato
  • 567: Eramann (I 514), mago
  • 568: Hasarre (I 515), jurar, maldecir
  • 580: Mutu (I 472), sordo
  • 609: Bilza (II 187), blanco
  • 601: Syria (II 188), negro
  • 620, 621: Dizula (II 170, 194). dar
  • 626: Trucka (II 117), comprar
  • 629: Ni ere lo (II 200), él duerme

Kasu asko-askotan hitzen baliokidetasuna ez da gutxi gorabeherakoa baino, elkar ulertzeko izango zituzten zailtasunek eta hiztun haiek zerabilten onomasiologia desberdinek eragindakoa. Ikusi:

  • 8: Gisongastia (I 5), soltero
  • 10: Nescagastia (I 6), soltera
  • 15: Onzia (II 63), buque extranjero
  • 16: Canea (II 64), buque islandés
  • 17: Salupa (II 65), barco extranjero
  • 26: Laguna (I 15), tripulación
  • 49: Baeja (I 27), mar
  • 92: Rida (I 50), ligas
  • 213: Sustenguba (I 141), tabla pequeña
  • 225: Tirua (I 149), cerradura
  • 333a: Espesia (I 203), clavo
  • 446: Ohassura (I 379), cama
  • 454: Tiradera (Im 386), puerta corrediza
  • 503: Uratsa (I 423), al paso
  • 511: Unat (II 203), ¡ven!
  • 520: Fordelis (I 439), ganchillo
  • 525: Sarbasta (I 453), leña de abedul
  • 526: Casia (I 454), caja para velas
  • 527, 528: Ustagia (I 457, II 159), arco para un tonel
  • 564: Canela (I 512), proa
  • 357: Hatia (II 119), ave
  • 358: Oliarra (I 278), ave

Ulertzen nekezak diren zenbait hitz gaizki jasotako esaerak berriro itzuli izanaren ondorioa dela dirudi. Halakoxea da honako hauen kasua, antza denez:

  • 5: Bego (I 123), niño; véase 572
  • 5086 Malagis (II 206), robar, véase 641
  • 531: Hiffarnuin (II 152), infierno, véase 572
  • 570: Debruen (II 151) diablo

Euskal izen eta adjektibo gehienak determinatzailea dutenak dira; hau da, -a hondarkia dutenak, kasu hauetan izan ezik:

  • 72: Rege: (I 38), rey, que no lleva ordinariamente
  • 180: Flasc (I 116), botella
  • 342: Kroffe (I 450), cofre
  • 417: Hats (I 353), comezón
  • 428: Picatu (I 354), cicatriz
  • 472: Sapardalaco (I 400), bofetada
  • 506: Itsu (I 490), ciego
  • 570: Diaberu (I 517), diablo
  • 577: Pissu (I 362), pesado
  • 578: Arin (I 363), legero
  • 579: Isil (I 471), mudo, callado
  • 580: Mutu (I 472), sordo
  • 581: Maengu (I 473), cojo
  • 582: Cartsol (I 474), calvo

Zenbait kasutan, islandieraz pluralez datozen hitzek euskarazko baliokidea singularrez dute, esate baterako:

  • 7 : Esconduba (I 4), casados
  • 90 : Galsaria (I 49), Galzardia (II 112), calcetines
  • 92 : Rida (I 50), Locaria (II 113), ligas
  • 97 : Sappata (I 51), zapatos
  • 139: Bepuruba (I 88), cejas
  • 140, 141: Betasalla (I 89, I 395), párpados
  • 253: Espronia (I 174), espuelas
  • 308: Hortsa (I 225), dientes
  • 309: Haginia (I 226), muelas
  • 546: Gatia (I 484), cadenas

Alderantziz, kasu batean bederen.

  • 219: Giltzak (II 26), llave

Bigarren glosarioko esaldietan, hainbat eraikuntzetan, hala nola, izena + adjektiboa edo zenbatzailea + izena dutenetan, artikulu determinatzailea behar ez bezala agertzen da. Hala:

  • 636: Sumbat galsardia for (II 220), ¿por cuántas medias?
  • 637: Hamar by galsardia (II 221), doce pares de medias
  • 638: Sey galsardia esta vÿra (II 222), seis pares de medias, no más.
  • 642: Presenta for mi berrea usnia eta berria bura (II 227), dame leche caliente y

mantequilla fresca

XVII. mendeko euskal-islandiar glosarioek ikuspegi aberats bat eskaintzen dute garai hartako baleazaleen kultura materialari eta haien bizi baldintzei buruz.

Horrez gain, esan dezagun aipaturiko esaldiek lingua franca-ren testuinguruan, 642an aldaturik dagoela euskarak duen ohiko ordena: izena + adjektiboa.

  • 642: For ju mala gissuna (II 226), eres un hombre malo

Aditzak, normalean, infinitiboz edo izen bihurturik agertzen dira euskaraz, hala nola:

  • 305: Aho savaltia (I 222), bostezar
  • 306: Sopinia (I 223), estornudar
  • 307: Hestula (I 224), toser
  • 412: Borroca (I 348), luchar
  • 413: Lasterca (I 349), correr
  • 414: Passiaetan (I 350), pasear
  • 423: Pintha (I 360), pintar
  • 424: Treinsia (I 361), tallar
  • 425: Singo (I 364), andar a la pata coja
  • 426: Cilipurde (I 365), andar con las manos
  • 427: Assamanca (I 366), jugar
  • 458: Sicoca (I 390), copular con una mujer
  • 469: Suspira (III 9), suspirar
  • 470: Hatsa (I 396), soplar
  • 471: Ocavilla (I 399), golpear los puños
  • 477: Bessovarae (I 404), lanzar con la mano
  • 478: Harrica (I 441), arrojarse mutuamente
  • 479: Har (I 442), tirar
  • 480: Fereka (I 405), acariciar
  • 481: Musu (I 406), besar
  • 482: Nigar (I 407), llorar, chillar
  • 483: Hirri (I 408), reír
  • 484: Sarrapo (I 409), rascar
  • 485: Ondorra (I 410), sumergirse
  • 486: Igeri (I 411), nadar
  • 488: Sins (I 413), sonarse
  • 492: Borrocha (I 415), emborracharse
  • 493: Travala (II 71), fatigarse
  • 494: Kilica (I 416), hacer cosquillas
  • 502: Istapicka (I 421), llevar a horcajadas
  • 502: Laureinca (I 422), galopar
  • 507: Hissa (I 426), cargar al hombro
  • 508 a: Kolpecka (I 427), dar empujones
  • 508 b: Evats (I 428), robar
  • 514: Beta (I 433), empujar
  • 516: Eixia (I 434), caer
  • 518: Cassetia (I 437), trenzar, tricotar
  • 534: Trumpa (I 464), achicar
  • 535: Altsia (I 465), levantarse
  • 552: Sistuba (I 497), silbar
  • 555: Pikia (I 502), cortar
  • 556: Colpia (I 503), hincar
  • 557: Arralia (I 504), tallar
  • 558: Assic (I 505), morder
  • 560: Haats (I 507), romper
  • 568: Hasarre (I 515), jurar, maldecir
  • 569: Mokoka (I 516), reñir, disputar
  • 626: Trucka (II 97), comprar
  • 627: Morta (II 198), matar

Hitz batzuk, bistan dagoen bezala, ez dira euskal lexikoaren fondokoak, ezta maileguak ere, baizik eta beste hizkuntzetako hitzak, euskaldunek eta islandiarrek elkarrekin komunikatzeko erabilitakoak. Hala:

  • 501: Baencha, glac (I 28), pedazos de hielo suelto
  • 92 : Rida (I 50), ligas
  • 130: Lingua (II 91), lengua
  • 157: Pierner (II 101), pierna
  • 169: Brasos (II 99), brazo
  • 186: Clinke (II 191), pequeño
  • 230: Furcet (I 238), tenedor
  • 589: Vira (II 162), más
  • 599: Mala (II 175), malo
  • 607: Kavinit (II 185), nada
  • 616: Eemano (II 178), hermano, amigo
  • 630: Kichera (II 201), ¡muéstrame!
  • 509: Ladrun (II 150), ladrón

Horrez gain, atal honetan kontuan hartuko ditugu tratatzen ari garen lingua franca horretako aztarna lexikal batzuk, izenorde pertsonalak:

  • For mi, 622, 623, 629, 632, 633, 634, 636, 640 eta 642an;
  • For ju, 634, 640, 641 eta 643an;
  • Ju, 633an.

Euskaraz zuzen jasotako hitz eta esaldiak, zalantzarik gabeko garrantzia dutenak batzuk, honela sailka ditzakegu: Aginterazkoak:

  • 511: Satto (I 431), ¡ven!
  • 512: Suass (I 432), ¡vete!
  • 513: Suas camporat (I 501), ¡vete de mí!
  • 536: Gekiseite (I 466), ¡levántate de la cama!
  • 540: Etsin (I 479), ¡yace!
  • 541: Gian (I 480), ¡vete a comer!
  • 542: Gianzu (II 204), ¡come!
  • 544: Hardatsu (I 482), ¡toma!
  • 550: Giarsaete (I 496), ¡siéntate!
  • 551: Giarzu (II 205), ¡siéntate!
  • 574: Gianzu caca (II 212), ¡come caca!
  • 624: Bocata (II 195), ¡lava tú!
  • 631: Ichusa (II 202), ¡mira!

Interjekziozkoak:

  • 571: Debruin semia (II 207), «hijo del diablo»
  • 572: Hiffarnuin bego (II 209), «niño del infierno»
  • 575: Caca hiarinsat (II 213), ¡come caca del culo!

Elkarrizketako esaldiak:

  • 598: Estoc ona (II 174), no es bueno
  • 602: Serdahari (I 338), mira eso
  • 603: Estacit (I 339), no sé
  • 604: Bada kit (I 500), así es
  • 605: Bae enustez (I 508), eso creo
  • 617: Schargascho (II 179), gracias
  • 618: Bazuriere (II 180), respuesta a agradecimiento o saludo
  • 628: Lo (II 198), ello duerme
  • 629: Niere lo (II 200), él duerme

Bistan da, 602, 604, 628 eta 629 zenbakiak ez dira gaizkiulerturik gabekoak, alabaina, azken bi horiez kanpo, ez dira ñabarduren arazoak baizik. Izenei eta izen bihurtutakoei dagokienez, gutxitan erabiltzen direlako dira interesgarriak:

  • 68 : Tabacatochia (I 107), tabacalera
  • 93 : Galzapota (II 111), bolsillo del pantalón
  • 115: Gasteruba (I 67), sagrario
  • 116: Predicatochia (I 68), púlpito
  • 281: Asterdia (I 201), martes
  • 394: Saildia (II 10), montón de piedras

Informatzaileen jatorrizko euskalkiari eta, hedaduraz, Islandiako euskal baleazaleei dagokionez, jatorriz hitzik gehienak lapurterazkoak dirudite, gutxiago dira goi-nafarrerakoak eta gipuzkerazko zenbait.

Hitzen ortografiak berak zaildu egiten du, ez gutxitan gainera, glosarioko hitza jatorriz zein euskalkitakoa den zehazteko garaian.

598.ean: Estoc ona (II 174), glosarioetan azaltzen den bizkaikada apurretako bat da argi eta garbi, akatsa ez bada behintzat.

Zerrenda hauetan, Azkuek euskalkia adieraziz egindako bilketa lagungarri izango zaio, hitz bakoitzaren jatorriaz jarraipen zehatzago bat egin nahi duenari; betiere, datu hau atera dugun Azkueren hiztegiaren eta glosario hauen arteko tartea bi mende eta gehiagokoa dela kontuan harturik.

Glosarioek, lehen esan bezala, halakoxe sailkapen bat dute, gaien arabera, eta glosario bakoitzarentzat zutabe bat erabili da, jarraian dagokien oharren zutabea dutela. Batez ere, R. M. Azkueren DVEF (Diccionario Vasco Español Frances) eta P. Lhande-ren Dictionaire Basque-Français hiztegiak erabili dira.